پیام خوزستان - ایرنا/ ماجرای پرحاشیه و دنباله‌دار حضور عوامل سریال تاریخی بامداد خمار در بناهای اصیل و ثبت‌ملی قزوین وارد فصل تازه‌ای شده، پرونده‌ای که با مداخله در بافت شبستان مسجد جامع عتیق و الحاقات غیراصولی در حسینیه امینی‌ها آغاز و اکنون با تغییرات در سردر و دیواره‌های مدرسه علمیه ابراهیمیه، موج تازه‌ای از وا
ایرنا / ماجرای پرحاشیه و دنباله‌دار حضور عوامل سریال تاریخی بامداد خمار در بناهای اصیل و ثبت‌ملی قزوین وارد فصل تازه‌ای شده، پرونده‌ای که با مداخله در بافت شبستان مسجد جامع عتیق و الحاقات غیراصولی در حسینیه امینی‌ها آغاز و اکنون با تغییرات در سردر و دیواره‌های مدرسه علمیه ابراهیمیه، موج تازه‌ای از واکنش کارشناسان، فعالان میراث فرهنگی و مسوولان متولی را برانگیخته است.
شهر تاریخی قزوین با پیشینه‌ای پرشکوه و انباشتی از لایه‌های تمدنی دوران ساسانی و سلجوقی تا عصر طلایی پایتختی در دوره صفویه، همواره به عنوان یکی از پایتخت‌های بی‌بدیل تاریخ، معماری و هویت شهری ایران شناخته می‌شود، این شهر کهن با برخورداری از صدها اثر شاخص و ملی، محله‌های تاریخی زنده، مدارس علمیه منحصربه‌فرد، مساجد باشکوه و خانه‌های اعیانی قاجاری در سال‌های اخیر توجه روزافزونی را از سوی گروه‌های هنری، رسانه‌ای و تولیدکنندگان آثار سینمایی به خود جلب کرده است.
ورود هنر هفتم به شهرها و بهره‌گیری از بسترهای اصیل معماری برای بازنمایی تاریخ، در نگاه نخست می‌تواند فرصتی مغتنم برای رونق اقتصاد شهری، تقویت گردشگری فرهنگی و معرفی جاذبه‌های کهن به مخاطبان سراسری باشد؛ با این حال، خط مرز بسیار باریک و حساسی میان بهره‌برداری ضابطه‌مند فرهنگی و تخریب ساختاری و فرسایش هویت کالبدی وجود دارد که عبور از آن، خسارت‌های جبران‌ناپذیری را به میراث ملی وارد می‌کند.
پروژه تولید سریال تاریخی بامداد خمار به کارگردانی نرگس آبیار و تهیه‌کنندگی محمدحسین قاسمی که از اردیبهشت‌ماه سال ۱۴۰۲ خورشیدی کار خود را در قزوین آغاز کرد، از همان ماه‌های ابتدایی در سایه سکوت خبری سنگین، حواشی متعددی را رقم زد، برخلاف سایر آثار سینمایی و تلویزیونی که صرفا سکانس‌هایی محدود را در بناهای تاریخی سپری می‌کردند، ساخت صفر تا ۱۰۰ این سریال بلندمدت در بیش از ۱۰ بنای ارزشمند از جمله مسجد جامع عتیق، حسینیه تاریخی امینی‌ها، خانه زعیم، خانه حکیم‌افضل، خانه شهیدی‌ها و کاروانسرای سعدالسلطنه برنامه‌ریزی شد.
این استقرار طولانی‌مدت عوامل صحنه و تجهیزات سنگین تولید در ماه‌های اخیر بارها با انتقادهای جامعه دانشگاهی و کنشگران حوزه میراث فرهنگی همراه بوده است؛ انتقادهایی که از ایجاد تیرگی و پاشیدن مواد به اصطلاح دوده پاک‌شونده بر آجرهای شبستان هزارساله مسجد عتیق آغاز شد، با کوبیدن میخ و منگنه به ستون‌های گچی تا دیوارهای تاریخی حسینیه امینی‌ها تداوم یافت و در ایام نوروز امسال حتی به محدودیت در ورود مسافران و گردشگران نوروزی به برخی بناهای تاریخی نیز انجامید.
اکنون و در تازه‌ترین رخداد، نگاه‌ها به سوی محله تاریخی آخوند و سردر مدرسه مسجد علمیه ابراهیمیه دوخته شده؛ بنایی شاخص و موقوفه‌ای کهنسال که گفته می‌شود در پی عملیات طراحی صحنه این گروه فیلمبرداری، دستخوش تغییرات، رنگ‌آمیزی‌های غیرمتعارف و پوشاندن نام‌های مقدس و کاشی‌های تاریخی شده و این رخداد موجی از نگرانی‌های عمیق را در میان پژوهشگران تاریخ و اهالی فرهنگ برانگیخته است.
حال پرسش بنیادین این است که آیا یک اثر نمایشی با تاریخ مصرفی محدود و موقت، مجاز است هویت کالبدی و اصالت ثبت‌ملی آثاری چندصدساله را با رویکرد شهرک سینمایی پنداشتن شهر تهدید کند، در این گزارش میدانی و تحلیلی، ضمن واکاوی ابعاد فنی و حقوقی این ماجرا، دیدگاه‌های مرتضی میرزاحسینی (قزوین‌پژوه)، سعید زارع‌پور (فعال میراث فرهنگی) و مریم مهدوی (مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان قزوین) مورد بررسی قرار گرفته است.
بناهای تاریخی قزوین شهرک سینمایی نیست
مرتضی میرزاحسینی، قزوین‌پژوه، نویسنده و فعال فرهنگی با ابراز تاسف شدید از رویکرد حاکم بر پروژه‌های سینمایی در مواجهه با آثار کهن قزوین اظهار کرد: مدرسه ابراهیمیه که در حافظه تاریخی مردم این دیار به مدرسه نو نیز مشهور است، یکی از مهمترین و اصیل‌ترین پایگاه‌های علمی و حوزوی در قلب محله تاریخی آخوند به شمار می‌رود.
وی ادامه داد: این مجموعه با عظمت توسط مرحوم حاج محمدابراهیم (از طایفه میرزا) با نیت ترویج دانش و اخلاق بنیان گذاشته شد و با داشتن عمارتی رفیع در ۲ طبقه، ۱۸ حجره طلبه‌نشین، کتیبه‌های نفیس و پیشینه‌ای تابناک به همراه موقوفات بسیار ارزشمند، هویت مذهبی و اجتماعی شهر را بازگو می‌کند، بسیار دردآور است که بنایی با این تبار درخشان علمی و تاریخی، در ماه‌های اخیر دستخوش مداخلاتی سطحی و غیرمنطقی شده که با هیچ‌یک از پروتکل‌های حفاظتی و حتی اصول طراحی صحنه سازگاری ندارد.
این قزوین‌پژوه با تشریح جزییات اقدامات انجام‌شده برروی این اثر فاخر، افزود: آنچه در روزهای اخیر بر پیکره سردر و فضاهای ورودی مدرسه ابراهیمیه رخ داده، مصداق آشکار دست‌اندازی به شناسنامه شهر است، متاسفانه عوامل صحنه در اقدامی نسنجیده، محراب این مکان معنوی را به یک درگاه ورودی تبدیل کرده‌اند، درها و پنجره‌های اصیل چوبی را با رنگ‌های نامتناسب و نامتعارف پوشانده‌اند و از همه تاسف‌بارتر، کاشی‌های فیروزه‌ای و معرق سردر را که منقوش به نام مبارک حضرت امیرالمومنین علی (ع) بوده، در زیر لایه‌ای ضخیم از رنگ و مواد شیمیایی مدفون ساخته‌اند؛ افزون بر آن، تابلوی تاریخی و خاطره‌انگیز کوچه مطیعی متعلق به سال ۱۳۰۷ خورشیدی نیز با لایه‌ای از گل و پوشش ناهمگون پنهان شده تا با فضاسازی داستانی همخوان شود.
وی با اشاره به سوابق ناخوشایند چند ماه گذشته این پروژه سینمایی در سایر اماکن تاریخی استان، یادآور شد: سریال بامداد خمار پیش از مدرسه ابراهیمیه نیز ردپای آسیب‌زایی از خود در کهن‌شهر قزوین بر جای گذاشته بود، هنوز جامعه فرهنگی و نخبگانی قزوین ماجرای آغشته کردن دیواره‌ها و شبستان سلجوقی مسجد جامع عتیق به رنگ‌های تیره دوده و همچنین شکستن بخشی از ستون گچی زیرزمین حسینیه تاریخی امینی‌ها و الحاقات نامتعارف داربست‌ها را فراموش نکرده است، تکرار این تخلفات در بناهای ثبت‌ملی نشان می‌دهد که یک نگاه کاسب‌کارانه و شهرک‌سینمایی‌انگارانه قزوین را به مثابه لوکیشنی بی‌دفاع و زمینی برای آزمایش‌های صحنه‌آرایی خود تصور کرده و هیچ احترامی برای قداست و اصالت این بناها قائل نیست.
این قزوین‌پژوه با طرح یک تناقض جدی در مدیریت میراثی استان، خاطرنشان کرد: این پرسش بنیادین پیش روی مدیران کلان استان و دستگاه‌های ناظر است که چرا اگر چند گردشگر یا جوان محلی برای ثبت یک عکس یادگاری پای در مسجد جامع یا حسینیه بگذارند با شدیدترین سخت‌گیری‌ها، تذکرها و ممنوعیت‌ها مواجه می‌شوند اما وقتی نوبت به پروژه‌ای خاص می‌رسد، ورود احشامی نظیر اسب، استر و گوسفند به صحن بنایی با قدمت هزارساله کاملا عادی تلقی می‌شود؟ بدتر آنکه در مواردی معدود، برخی از دوستداران میراث که برای نجات این آثار به این روند نقد دلسوزانه وارد ساخته‌اند با برخوردهای سلبی و ارعاب مواجه شده‌اند؛ در حالی که آثار نمایشی عمری بسیار کوتاه دارند اما تاریخ و ریشه‌های هویتی این خاک اگر فروبریزند با هیچ بودجه و ابزاری قابل بازآفرینی نخواهند بود.
فقدان نظارت بازدارنده میدان را برای رفتارهای غیرحرفه‌ای گشوده است
سعید زارع‌پور، فعال حوزه میراث فرهنگی قزوین ضمن هشدار درباره عادی‌سازی آسیب به آثار تاریخی، تحت پوشش هنر، اظهار کرد: رخداد تلخی که در سردر مسجد مدرسه تاریخی ابراهیمیه متعلق به ادوار صفویه و قاجار شاهد بودیم، نمونه‌ای آشکار از رفتارهای غیرعلمی و بی‌مبالاتی در حفاظت از گنجینه‌های هویتی است، در این محل نه‌تنها رنگ‌پاشی مستقیم بر کاشی‌های منقوش به نام حضرت علی(ع) و تیرگی‌های نامتعارف شکل گرفته، بلکه عوامل صحنه با حرکتی کاملا ناشیانه، تیرهای برق موجود در معبر را با سیمان و گل به درخت شبیه‌سازی کرده‌اند و رنگ‌های نامتعارفی را به بافت چوبی درب ورودی افزوده‌اند، این قبیل اقدامات که معمولا بدون حضور متخصصان مرمت صورت می‌پذیرد و عوامل پس از اتمام تصویربرداری بدون بازگرداندن دقیق اثر به وضع پیشین محل را ترک می‌کنند، توهین به تاریخ معماری این سرزمین است.
وی با تاکید بر لزوم پرهیز از فرافکنی و انکار واقعیت‌ها، افزود: اداره‌کل میراث فرهنگی استان در حالی از نظارت سخن به میان می‌آورد که شواهد مکرر میدانی حاکی از غیبت بازدارنده ناظران تخصصی در لحظه اجرای مداخلات است، ما پیش از این نیز در حسینیه امینی‌ها با کوبیدن منگنه و میخ بر پیکره ستون‌های گچی و لکه‌گیری‌های ناشیانه اروسی‌های گرانبها روبرو شدیم اما متاسفانه هر بار الگوی تکراری پیاده می‌شود، نخست تخریب صورت می‌گیرد، سپس کنشگران و اهالی رسانه با مستندات تصویری موضوع را افشا می‌کنند و در مرحله آخر، مسوولان برای توجیه اقدام و پاکسازی شتاب‌زده وارد گود می‌شوند؛ این در حالی است که رسالت میراث، مراقبت پیشگیرانه و سد کردن راه آسیب است نه مداخله واکنشی و نوشدارو پس از مرگ سهراب.
وی در ادامه با انتقاد صریح از ادعای برگشت‌پذیری این رنگ‌ها و آسیب‌ها، تصریح کرد: مسوولان در برابر نقدهای مستند مدعی می‌شوند که هیچ آسیبی وارد نیامده و رنگ‌ها با آب پاک می‌شوند، این شیوه پاسخ‌گویی پاک کردن صورت‌مساله است؛ مگر یک گروه فیلمبرداری از متخصصان مرمت سنگ، گچ و آجر بهره می‌برد که بتواند تضمین دهد ماده شیمیایی پاشیده‌شده بر روی لعاب کاشی چندصدساله به منافذ آن نفوذ نکرده یا به آجرها آسیب نزده است؟ استفاده از عناوینی مانند دوده سیاه پاک‌شونده در ماجرای مسجد عتیق یا رنگ قابل شست‌وشو در مدرسه ابراهیمیه، رویه‌ای توجیه‌گرایانه است که متاسفانه جرات دست‌اندازی‌های بعدی را به گروه‌های غیرمتخصص می‌دهد و این نگرانی وجود دارد که در پروژه‌های آتی، شاهد رفتارهای مخرب‌تری باشیم.
این فعال حوزه میراث فرهنگی قزوین با یادآوری الگوهای صحیح بهره‌برداری سینمایی از آثار تاریخی، تاکید کرد: جامعه فرهنگی استان هرگز مخالفتی با هنر سینما و استفاده از ظرفیت‌های قزوین ندارد؛ بلکه معتقدیم پیوند هنر و میراث می‌تواند به رونق گردشگری بینجامد، مشروط بر آنکه ضوابط تخصصی رعایت شود، تجربه موفق پروژه‌های پیشین در کاروانسراهای تاریخی اطراف قزوین که با بهره‌گیری هوشمندانه از سازه‌های پرتابل، یونولیت‌ها و ماکت‌های موقت بدون حتی یک تماس مستقیم و تخریبی با بافت بنا صحنه‌پردازی کردند، به روشنی اثبات می‌کند که خلاقیت هنری نیازی به رنگ‌پاشی و چکش‌کاری بر پیکر بنای تاریخی ندارد، میراث فرهنگی باید تعارف و مماشات را کنار بگذارد و با اعمال سخت‌گیری‌های قانونی، اجازه ندهد بناهای ملی ما قربانی شتاب‌زدگی پروژه‌های تولیدی شوند.
سردر ابراهیمیه آسیبی ندید؛ اعاده به وضع سابق با نظارت ناظر مقیم انجام شد
با این وجود و در سوی دیگر این پرونده، مریم مهدوی، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان قزوین، با رد ادعاهای مطرح‌شده مبنی بر وقوع آسیب یا تخریب ماندگار در سردر مدرسه ابراهیمیه، اظهار کرد: فضاسازی‌ها و حاشیه‌های اخیر درباره آسیب به کاشی‌ها و کالبد تاریخی مدرسه ابراهیمیه ناشی از دریافت ناکافی اطلاعات است، در جریان تصویربرداری سریال بامداد خمار، عوامل پروژه به دلیل ویژگی‌های خاص لوکیشن و سکانس مدنظر و با هماهنگی کارشناس مذهبی و تاریخی همراه، نیاز داشتند که به صورت موقت بخشی از سطح کاشی‌ها را پوشش دهند، این اقدام با استفاده از رنگ‌های کاملا پایه‌آب و ۱۰۰ درصد پاک شونده صورت پذیرفت و بلافاصله پس از ضبط سکانس، با استفاده از دستمال مرطوب و آب بدون هرگونه خراش یا آسیب به لعاب و آجر، پاکسازی کامل انجام شد و اکنون کتیبه‌ها به شرایط اولیه بازگشته‌اند.
مهدوی با تاکید بر تشدید تدابیر حفاظتی و نظارتی نسبت به گذشته، بیان کرد: ما تجربیات و حساسیت‌های ماه‌های پیشین را به عنوان یک درس‌آموخته مدنظر قرار داده‌ایم؛ به همین دلیل در پروژه فعلی، ناظر مقیم از سوی اداره‌کل به صورت تمام‌وقت در کنار گروه تصویربرداری حضور فیزیکی دارد، تمام فرآیندهای مربوط به طراحی دکور، الحاقات موقت و جزییات صحنه با تایید مکتوب و نظارت مستقیم ناظر و در صورت لزوم با هماهنگی معاونت میراث و شورای فنی استان پیش می‌رود، تعهدات حقوقی و مالی بسیار سفت‌وسختی از تهیه‌کننده سریال اخذ شده که براساس آن، گروه مکلف است در پایان فرآیند ضبط، کلیه اماکن را دقیقا منطبق بر شرایط روز نخست تحویل دهد و به‌هیچ‌وجه اجازه تغییر کالبدی دایمی داده نشده است.
وی در ادامه با اشاره به خدمات عمرانی گروه فیلمبرداری در بناهای متروکه، تصریح کرد: متاسفانه در هیاهوهای فضای مجازی، اقدامات مثبت و ماندگاری که در سایه حضور این گروه تولیدی انجام شده نادیده انگاشته می‌شود، مدرسه تاریخی ابراهیمیه که تحت نظارت اداره‌کل اوقاف قرار دارد، سالیان متمادی در وضعیت نامناسب و متروکه رها شده بود، با حضور این پروژه و تحت نظارت کامل کارشناسان فنی اداره‌کل، حجم بسیار بالایی از زباله‌ها و نخاله‌های ساختمانی انباشته‌شده از محل تخلیه شد، اقدامات مرمتی ارزشمندی در حوزه کف‌سازی حیاط، استحکام‌بخشی و مرمت پله‌ها، احیا و اصلاح لنگه درب‌های چوبی تاریخی، شیشه‌گذاری پنجره‌های مخروبه و بندکشی و مرمت بخش‌هایی از سقف با هزینه پروژه به ثمر رسید که ارزش ریالی و حفاظتی آن بسیار چشمگیر است.
مهدوی با ستودن حساسیت رسانه‌ها و دغدغه‌مندان تاریخ و فرهنگ قزوین، گفت: پویایی و هوشیاری کنشگران میراث فرهنگی و رسانه‌های استان را به عنوان بازوانی توانمند و ناظران افتخاری و غیررسمی اداره‌کل گرامی می‌داریم، در استانی با صدها اثر ثبتی و گستردگی فراوان بناهای تاریخی، وجود چنین دیده‌بانان تیزبین بزرگ‌ترین پشتوانه برای حفظ هویت تاریخی است، با این حال اطمینان خاطر می‌دهیم که خط قرمز ما صیانت بی‌قیدوشرط از اصالت بناهای ملی است؛ در پرونده سردر مدرسه ابراهیمیه نیز هیچ‌گونه تخریبی متوجه کتیبه نام مبارک حضرت علی(ع) نشده و موضوع با اعاده کامل به وضع سابق به پایان رسیده است.
کلام آخر: لزوم تدوین دستورالعمل جامع برای ساخت فیلم در اماکن تاریخی
پرونده‌های پیاپی ماه‌های اخیر از مسجد جامع عتیق تا حسینیه امینی‌ها و سردر مدرسه ابراهیمیه، زنگ هشداری جدی برای شیوه مدیریت پایدار کالبد تاریخی قزوین به شمار می‌آید، فارغ از مباحثات فنی میان اداره‌کل میراث فرهنگی و مطالبه‌گران پیرامون میزان برگشت‌پذیری رنگ‌ها، واقعیت ملموس آن است که حضور بلندمدت تیم‌های تولیدی سنگین در بناهای دارای فرسودگی تاریخی، نیازمند نظام‌نامه‌ای فراتر از توافق‌های اداری مرسوم است.
کارشناسان بر این باورند که تدوین یک شیوه‌نامه جامع استانی با پیوست‌های حقوقی، اخذ وثایق مالی سنگین، تفکیک دقیق دکورهای مجاز از بافت‌های دست‌نیافتنی، محدودسازی مطلق ورود تجهیزات آسیب‌زا به شبستان‌ها و کتیبه‌های تاریخی و در نهایت استقرار کمیته پایش مشترک متشکل از کارشناسان مستقل، می‌تواند بستر مطمئنی ایجاد کند تا هم چرخ صنعت تصویر در بستر غنی تاریخ بچرخد و هم امانت چندصدساله پیشینیان بدون خط و خش به نسل‌های آینده سپرده شود، قزوین شایسته دیده‌شدن بر پرده نقره‌ای است اما نه به بهای خراش بر پیشانی بلند تاریخ و هویتش.