پیام خوزستان - ایسنا / در تحقیق جدیدی که توسط محققان ایرانی انجام شده است، پدیده رواج نگهداری داروهای باقی‌مانده و مازاد بر مصرف در منازل شهروندان پایتخت‌نشین و ابعاد مالی آن برای جامعه به‌طور جامع واکاوی شد.
نگهداری داروها پس از اتمام دوره بیماری یا بهبودی، تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل گوناگون نظیر ویژگی‌های فردی بیماران، سیاست‌های جاری در نظام سلامت برای تجویز و فروش و همچنین روش‌های ناکارآمد مدیریت دارو رخ می‌دهد. موانعی نظیر مشکلات مالی، ضعف در ارتباط میان بیماران و کادر درمان، فروش دارو بدون نسخه، رواج خوددرمانی و ناآگاهی از لزوم تکمیل دوره درمان سبب تشدید این پدیده و افزایش هزینه‌های خانواده‌ها شده است.
باتوجه‌به قیمت داروها و ضعف آموزش و نظارت بر مصرف منطقی، پیش‌بینی می‌شود میزان این اقلام مازاد در ایران بسیار چشمگیر باشد. ذخیره‌سازی دارو در خانه یک معضل جهانی به شمار می‌رود که زمینه‌ساز رخداد مسمومیت‌ها، انقضای داروها و هدررفت سرمایه‌های حیاتی است. عدم پایبندی افراد به دوره درمان، تجویزهای فراتر از نیاز واقعی توسط پزشکان، تغییر در شیوه درمانی، فوت بیمار یا بستری شدن در مراکز درمانی از دلایل پیدایش این مازادها هستند که پیشگیری از آن‌ها ضروری است.
انباشت دارو در منازل علاوه‌بر تحمیل بار مالی سنگین بر دوش خانوارها و نظام سلامت، آسیب‌های فراوانی ازجمله افزایش موارد مسمومیت دارویی، اقدام به خودکشی، درمان‌های ناقص، بروز مقاومت‌های خطرناک در برابر درمان و گرایش به مصرف خودسرانه را در پی دارد. از سویی دیگر، این حجم وسیع از اقلام مازاد با گذشت زمان تبدیل به ضایعات و پسماندهای ویژه شیمیایی می‌شوند که اغلب با روش‌های نادرست دفع شده و وارد سطل‌های زباله شهری می‌گردند.
ورود این ترکیبات دارویی به چرخه طبیعت، منابع آب و خاک را آلوده ساخته و تهدیدی جدی برای محیط‌زیست و بهداشت عمومی جامعه ایجاد می‌کند. ازاین‌رو، شناخت دقیق عوامل پدیدآورنده این مسئله و تدوین راهکارهای نظارتی، آموزشی و مدیریتی برای جلوگیری از ایجاد مازاد دارویی یا ایجاد بستر مناسب برای بازگرداندن اقلام سالم به چرخه مصرف، یک ضرورت انکارناپذیر برای ارتقای سلامت عمومی به شمار می‌رود.
در همین راستا، گروهی از پژوهشگران کشور به سرپرستی حسین معصوم‌بیگی از گروه مهندسی بهداشت محیط دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله (عج) به همراه سه نفر از پژوهشگران و همکاران دانشگاهی خود، مطالعه‌ای کاربردی را به مرحله اجرا درآوردند. این دانشمندان در مطالعه خود به بررسی، دسته‌بندی و سنجش ارزش اقتصادی انواع داروهای مازادی پرداختند که توسط خانواده‌های ساکن در شهر تهران درون منازل مسکونی نگهداری و ذخیره شده بودند تا تصویر روشنی از این معضل ارائه دهند.
پژوهش فوق روی بیش از ۴۰۰ خانواده ساکن در مناطق منتخب پایتخت انجام شد و ابزار جمع‌آوری داده‌ها پرسش‌نامه‌ای علمی و تأییدشده بود که از طریق فراخوان عمومی در اختیار شهروندان قرار گرفت و تکمیل شد. در ادامه، داروهای جمع‌آوری‌شده بر پایه سیستم بین‌المللی رده‌بندی شیمیایی درمانی آناتومیک که داروها را بر اساس اندام هدف و خواص درمانی تفکیک می‌کند، دسته‌بندی شدند و سپس داده‌ها با استفاده از نرم‌افزارهای آماری مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفتند.
یافته‌های به‌دست‌آمده نشان داد که بیش از ۹۴ درصد از خانواده‌های مورد بررسی، داروهای مازاد در خانه نگهداری می‌کردند و حدود ۵۰ درصد آن‌ها این داروها را تا زمان پایان تاریخ انقضا نزد خود حفظ می‌نمودند. از نظر سلامت داروها، نزدیک به ۷۰ درصد از کل داروهای انباشته‌شده هنوز دارای تاریخ اعتبار و سالم بودند و حدود ۳۰ درصد آن‌ها تاریخ‌گذشته و معیوب به شمار می‌رفتند.
میانگین ارزش مالی این داروها در هر خانه بر پایه تعرفه دولتی حدود ۴.۵ میلیون ریال برآورد شد. از نظر گروه‌های درمانی، بیشترین داروهای مازاد کشف‌شده مربوط به داروهای تنفسی، گوارشی، قلبی‌عروقی و اعصاب بودند.
نتایج نهایی این تحقیق گویای آن است که به طور متوسط هر خانوار تهرانی حدود ۳۶۱ گرم داروی مازاد در منزل دارد که بخش قابل‌توجهی از آن‌ها همچنان قابلیت مصرف دارند. پژوهشگران تأکید می‌کنند که اجرای برنامه‌های آموزشی و ارتقای فرهنگ جامعه برای مدیریت صحیح مصرف دارو و پرهیز از نگهداری بی‌مورد آن ضروری است. همچنین بازنگری جدی در فرآیند تجویز پزشکان و سامانه‌های توزیع و فروش دارو در کشور اهمیت بنیادین دارد تا ضمن جلوگیری از اتلاف بودجه سلامت، از رهاسازی خطرناک پسماندهای دارویی در محیط‌زیست پیشگیری شود و سلامت جامعه مصون بماند.
اطلاعات تکمیلی این تحقیق نشان می‌دهند که وزن ۳۶۱ گرمی داروهای مازاد در هر خانه، بیش از دو برابر ارقام ثبت‌شده در مناطقی مانند هنگ‌کنگ است که نشان‌دهنده ناکارآمدی در الگوی توزیع و مصرف دارو در کشور است. ارزش ریالی کل داروهای شناسایی‌شده در میان بیش از ۴۰۰ خانواده مورد مطالعه، رقمی بالغ بر ۱ میلیارد و ۹۹۴ میلیون ریال بوده که تعمیم آن به کل جامعه، بار مالی بسیار سنگینی را بر دوش بخش سلامت آشکار می‌سازد. از سوی دیگر، حدود ۷۶ درصد افراد تمایل داشتند داروها را تا پایان تاریخ مصرف نگه دارند و این افراد به مراتب حجم وزنی بیشتری از دارو را انباشته بودند.
در مواردی حتی داروهایی با قدمت بیش از ۲۰ سال در منازل یافت شد. این اقلام هنگام دور ریخته شدن، در دسته پسماندهای ویژه شیمیایی قرار می‌گیرند که رهاسازی غیراصولی آن‌ها در سطل‌های زباله شهری، منجر به نفوذ آلاینده‌های دارویی به سفره‌های آب زیرزمینی، خاک و زنجیره غذایی انسان و جانوران می‌شود؛ خطراتی که پایش و خنثی‌سازی آن‌ها به آزمایش‌ها و تجهیزات پایش اکولوژیکی بسیار پیشرفته نیاز دارد.
نتایج این پژوهش علمی و ارزشمند در «فصلنامه تحقیقات سلامت در جامعه» وابسته به دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی مازندران به چاپ رسیده و در اختیار جامعه علمی و عموم مردم قرار گرفته‌اند.