پیام خوزستان - پویا هیبت اللهی - دانشجوی دکتری فلسفه در دانشگاه لویولا شیکاگو
به گزارش خبر فوری ، فارابی معتقد است که برخی آموزههای فلسفی را نمیتوان به همگان آموخت زیرا میتواند موجب سرگشتگی مخاطب عام شود. او بر این باور است که چنان آموزههایی را بایستی تنها به جویندگان فلسفه، آن هم بهصورت تدریجی، آموخت. به گفته فارابی، بیشتر مردمان که از آموزش فلسفه بهره ندارند بلاواسطه و از راه برهان به خود حقیقت آنچنانکه هست دسترسی ندارند بلکه میتوانند با واسطه تصاویری که زاییده خیال شاعر یا وحی بر نبیست بهرهای در حد توان برگیرند و بهقدر تشنگی بچشند. این نگاه نخبهگرایانه فارابی که ریشه در اندیشه افلاطون دارد در نگاه نخست چندان دموکراتیک بهنظر نمیرسد. گرچه میتوان از آن در برابر اتهام غیریت یا ضدیت با رویکرد دموکراتیک دفاع کرد اما غرض از این درآمد چیز دیگریست و آن اشاره به مشابهت این مسئله با جایگاه ترجمه متون فلسفی در دانشگاه و در میان اساتید و دانشجویان فلسفه است.
خوشبختانه، بسیاری از دانشجویان فلسفه در ایران در رسالههای دکتری و مقالاتشان به منابع خود در زبان اصلی، از عربی و انگلیسی گرفته تا آلمانی و فرانسوی و چهبسا لاتین و یونانی باستان، ارجاع میدهند و بهتدریج از استناد به ترجمههای فارسی متون اصلی و حتی ادبیات ثانوی و تاریخهای فلسفه فاصله میگیرند. این تغییر تدریجی را باید به فال نیک گرفت و ارجاع به متون زبان اصلی را مزیت و استناد به ترجمههای فارسی را عیب دانست زیرا چنانکه تصویر و شعر واسطهای برای دسترسی هرچند ناقص دورماندگان از آموزش فلسفی به حقیقت است ترجمه فارسی نیز مناسب مخاطب عام و علاقهمندان خارج از محافل پژوهشی و دانشگاهیست.
این ادعا بهویژه درباره فلسفه قارهای و تاریخ فلسفه که با مفاهیم چندپهلو، ایهامدار، و دارای صبغه تاریخی سروکار بیشتری دارند صدق میکند. نیاز به منابع زبان اصلی را همچنین باید با این استدلال توجیه نمود که معنایی را که فیلسوف از واژهای که خود او بهکار میبرد نمیتوان بر دوش هیچ واژه دیگر در هیچ زبان دیگری نهاد زیرا هر زبانی عالم خود را بازمینمایاند و یا بهعبارتی ویژگیهای تاریخی، فرهنگی، و مردمشناختی یگانهای را نمایندگی میکند که با هیچ تاریخ و فرهنگ دیگری تطابق کامل ندارد. این بهویژه در فلسفه نمود بیشتری از معرفتهای دیگر دارد زیرا چنانکه دلوز میگوید کار فیلسوف ساختن مفاهیم نو است. فیلسوف ساختمان فلسفهاش را بر پایه مفاهیم بنیادین نویی که ساخته بنا میکند. بنابراین پژوهشگر بایستی خود را دستکم با ریشههای واژهشناختی مفاهیم مرتبط با کلیدواژههای متونی که میپژوهد کاملا آشنا سازد و خود را به نگاه مترجمان محدود نسازد.
قطعا مراد من کممقدار کردن کار مترجم نیست. تقریبا همه ما آشنایی خود با فلسفه غرب و حتی فلسفه اسلامی را مدیون مترجمان زبردستیم. اما اگر مؤلف رساله دکتری یا مقاله فلسفی در نشریههای علمی-پژوهشی به ترجمه استناد کند از عالمی که فیلسوف در آن زیسته و اندیشیده است خود را محروم ساخته است.