پیام خوزستان - ایسنا / این که چرا ستاره «ابط‌الجوزا» همچنان کم‌نورتر می‌شود، معمای ستاره غول‌پیکر صورت فلکی «شکارچی» است و ستاره‌شناسان بسیاری برای یافتن پاسخ این معما تلاش می‌کنند.
«ابط‌الجوزا»(Betelguese) یکی از درخشان‌ترین ستاره‌های آسمان شب به شمار می‌رود و اخیراً نمایش چشمگیری را به راه انداخته است اما نه آن طور که انتظار می‌رفت.
به نقل از اسپیس، آن اَبَرغول سرخ مشهور در صورت فلکی شکارچی، در ماه‌های اخیر به طور محسوسی کم‌نورتر شده است.
از میان ۲۱ ستاره پرنور آسمان شب، ابط‌الجوزا شاید مرموزترین آنها باشد. تغییرات روشنایی این ستاره، معمایی را پیش می‌کشد. چگونه تپش‌های ستاره و فوران‌های غبار و وجود احتمالی یک همراه، در کم‌نور شدن آن نقش دارند؟
ضرب‌آهنگ‌های یک ستاره در حال دگرگونی
ابط‌الجوزا به طور طبیعی مانند یک قلب تپنده منبسط و منقبض می‌شود. این ستاره به عنوان یک اَبَرغول قرمز پیر، چرخه ضربان منظم تقریباً ۴۳۰ روزه دارد. هنگام انبساط ابط‌الجوزا، لایه‌های بیرونی آن خنک می‌شوند و ستاره کم‌نور می‌شود. با انقباض ابط‌الجوزا، لایه‌های بیرونی گرم می‌شوند و ستاره درخشان‌تر می‌شود. در میان ستاره‌های قدر اول - درخشان‌ترین گروه ستاره ها در آسمان شب - این تنها متغیر مشخص‌شده است. مقیاس آن نیز به همان اندازه قابل توجه است. ابط‌الجوزا که در فاصله ۶۵۰ سال نوری از زمین قرار دارد، با درخشندگی حدود ۱۴ هزار خورشید در حداکثر و ۷۶۰۰ خورشید در حداقل، یکی از بزرگترین و درخشان‌ترین ستاره‌ها در رده خود است. تنها تعداد کمی از این اجرام در کهکشان ما شناسایی شده‌اند.
«سر جان هرشل»(Sir John Herschel) ستاره‌شناس بریتانیایی برای اولین بار در سال ۱۸۳۶ متوجه تغییرپذیری ابط‌الجوزا شد. ستاره‌شناسان روشنایی ظاهری را با استفاده از قدر ظاهری توصیف می‌کنند. اعداد کمتر به معنای ستاره‌های درخشان‌تر هستند. در آوریل ۲۰۲۳، ابط‌الجوزا به قدر ظاهری ۰.۰ رسید که به اندازه «وگا»(Vega) پنجمین ستاره درخشان است. در حداقل روشنایی مانند سال‌های ۱۹۲۷ و ۱۹۴۱، قدر ظاهری آن ممکن است به ۱.۲+ کاهش یابد و حدود سه برابر کم‌نورتر به نظر برسد.
سه رشته در این معما به چشم می‌خورد که عبارتند از تپش‌های ستاره ابط‌الجوزا با دوره‌ای تقریباً ۴۳۰ روزه، چرخه طولانی‌تر کم‌نور شدن مکرر آن و رویداد استثنایی «کم‌نور شدن بزرگ» در سال‌های ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰. تفکیک این موارد از یکدیگر کمک می‌کند تا دریابیم چرا لزوماً یک عامل برای توجیه همه تغییرات رخ‌داده در میزان روشنایی کافی نیست.
یک چرخه طولانی‌تر و یک همراه احتمالی
ستاره ابط‌الجوزا علاوه بر تپش‌های تقریباً ۴۳۰ روزه خود، چرخه مرموزی از کم‌نور شدن را نیز نشان می‌دهد که ۲۱۰۰ روز (۵.۷۵ سال) به طول می‌انجامد. این چرخه طولانی‌تر که به عنوان «دوره ثانویه طولانی» شناخته می‌شود، ستاره‌شناسان را برای یک قرن سردرگم کرده بود. برخی احتمال دادند که شاید یک یا چند ستاره به دور ابط‌الجوزا می‌چرخند اما دیگران هیچ شواهدی را برای وجود چنین همراه‌هایی نیافتند و یا حتی فعالانه وجود آنها را رد کردند.
سرانجام در ژانویه ۲۰۲۶ پژوهشگران با استفاده از «تلسکوپ بسیار بزرگ» در «رصدخانه جنوبی اروپا» واقع در شمال شیلی و «تلسکوپ فضایی هابل» ناسا، واضح‌ترین تصاویر و شواهد مستقیم از یک ستاره همراه کم‌نور را که به دور این اَبَرغول سرخ می‌چرخد، منتشر کردند. این ستاره رسماً «Alpha Ori B» نام داشت. «جرد گلدبرگ»(Jared Goldberg) اخترفیزیکدانی که در حال پژوهش درباره این پدیده بود، ستاره همراه را «بتلبادی»(Betelbuddy) نامید اما در نهایت نام «سیوارها»(Siwarha) برای ستاره همراه احتمالی انتخاب شد.
در این توضیح، سیوارها در اعماق کروموسفر بیرونی ابط‌الجوزا که لایه‌ای از جو آن است، تقریباً هر ۶ سال یک بار در مداری می‌چرخد. با حرکت در میان گاز و غبار منتشرشده توسط این اَبَرغول، گرانش آن ردی متراکم از گاز را ایجاد می‌کند. این رد متراکم دارای امواج ضربه‌ای است که بادهای ستاره‌ای و کاهش جرم را مختل می‌کنند. هنگامی که دنباله غبار غلیظ از بین زمین و ابط‌الجوزا عبور می‌کند، می‌تواند باعث شود ستاره اصلی به طور قابل توجهی کم‌نورتر به نظر برسد.
عامل پدیده کم‌نور شدن بزرگ سرانجام با گردآوری داده‌های تلسکوپ فضایی هابل و رصدخانه‌های زمینی حل شد. ظاهراً ابط‌الجوزا عطسه کرده است.
یک حباب بزرگ از پلاسمای فوق داغ از یک سلول همرفتی غول‌پیکر درون ستاره برخاست و به فضا پرتاب شد. همان طور که این گاز خارج‌شده میلیون‌ها مایل از ستاره دور می‌شد، به سرعت خنک شد و به غبار جامد سیلیکون مونوکسید تبدیل شد. این ابر غول‌پیکر غبار ستاره‌ای مانند یک نمایشگر واقعی عمل کرد و بخش قابل توجهی از نور ستاره را از دید ما پنهان ساخت. این رویداد به این دلیل تشدید شد که فوران بزرگ کاملاً با پایین‌ترین نقطه چرخه ضربان ۴۳۰ روزه ستاره و همچنین تداخل مداری ستاره همراه یعنی سیوارها همسو بود.
از منظر ایجاد بیشترین میزان ممکن کم‌نور شدن ابط‌الجوزا، این سه‌گانهٔ کیهانی حکم یک طوفان تمام‌عیار را داشت.
ابط‌الجوزا مدت‌هاست که به عنوان یک ستاره متغیر شناخته می‌شود و پیشرفت‌های اخیر به ستاره‌شناسان کمک می‌کنند تا معمای رفتار نامنظم آن را حل کنند. ضربان‌های داخلی و فوران‌های بزرگ گرد و غبار در تغییر درخشندگی آن نقش دارند؛ در حالی که تعامل‌های گرانشی با همراه احتمالی تازه گزارش‌شده، چرخه طولانی‌تر کم‌نور شدن را توضیح می‌دهند. این مکانیسم‌ها در کنار هم، تصویر غنی‌تری را از دلیل کم‌نور و درخشان شدن ستاره غول‌پیکر صورت فلکی شکارچی ترسیم می‌کنند.