پیام خوزستان - ایسنا / به نظر می‌رسد فسیل‌های دایناسورها جایگاه مجلات علمی برتر را اشغال کرده‌اند و تحلیل جدیدی درباره سوگیری به نفع گونه‌های «جذاب» بحث‌برانگیز شده است.
بررسی هزاران مقاله دیرینه‌شناسی نشان می‌دهد فسیل دایناسورها، پستانداران و دیگر گونه‌های چشمگیر و پرطرفدار، سهمی بیش از حد انتظار در مجلات علمی مطرح دارند.
به نقل از نیچر، در ماه فوریه، مطالعه‌ای که در مجله ساینس منتشر شد، گونه جدیدی از اسپینوسوروس‌ها (Spinosaurus) را معرفی کرد؛ گروهی از دایناسورهای غول‌پیکر ماهی‌خوار که این گونه جدید، تاجی عجیب به شکل شمشیر خمیده داشت. انتشار این مقاله صدها خبر رسانه‌ای و هزاران پست در شبکه‌های اجتماعی را به دنبال داشت؛ اما در مقابل، باعث شد برخی از دیرینه‌شناسان با نارضایتی واکنش نشان دهند.
برایان گی (Bryan Gee)، پژوهشگر دیرینه‌شناسی در موزه تاریخ طبیعی و فرهنگ برک در سیاتل ایالت واشنگتن و نویسنده این مطالعه، می‌گوید: وقتی یک دایناسور جدید در یک مجله معتبر و مطرح معرفی می‌شود، همیشه انتقادهایی مطرح می‌شود مبنی بر اینکه چرا به نظر می‌رسد دایناسورها همیشه در مرکز توجه قرار دارند. به گفته او، این مسئله به ویژه زمانی بیشتر به چشم می‌آید که دایناسورها با گونه‌های فسیلی کمتر شناخته شده مقایسه می‌شوند.
گی در پیش‌چاپ مقاله‌ای که این ماه در پایگاه bioRxiv منتشر کرده، برای این تصور قدیمی دیرینه‌شناسان شواهد و ارقام ارائه داده است. او دریافت که یافته‌های مربوط به دایناسورها و دیگر گونه‌های منقرض‌شده «جذاب» یعنی جانورانی که توجه عمومی را به خود جلب می‌کنند، در مجلات علمی مطرح، در مقایسه با گونه‌هایی که در مجلات تخصصی معرفی می‌شوند، سهم بیشتری دارند.
محبوب دل رسانه‌ها
ایده انجام این مطالعه پس از بحث‌های شکل گرفته در شبکه‌های اجتماعی درباره مقاله اسپینوسوروس به ذهن برایان رسید. با این حال، به گفته او، این تصور که فسیل دایناسورها توجهی بیش از حد معمول از سوی مجلات علمی معتبر دریافت می‌کنند، همواره به عنوان یک واقعیت پذیرفته شده بود، بی‌آنکه شواهد کافی برای اثبات آن وجود داشته باشد.
به همین دلیل، او بیش از چهار هزار و ۲۰۰ مقاله پژوهشی منتشرشده از سال ۲۰۰۰ به بعد را بررسی کرد که در مجموع به توصیف ۸۳۳۱ گونه منقرض شده جدید پرداخته بودند.
برایان دریافت که بیش از ۵۰ درصد گونه‌های فسیلی معرفی شده در مجلات ساینس و نیچر به دو گروه تعلق دارند: آوِمِتاتارسالیا (Avemetatarsalia) که دایناسورها و پرندگان را در بر می‌گیرد و نخستی‌ریختان (Mammaliamorphs) که شامل پستانداران و خویشاوندان نزدیک آن‌ها می‌شود.
در مقابل، این دو گروه تنها ۱۵ درصد از گونه‌های معرفی شده در مجموعه‌ای از مجلات تخصصی را تشکیل می‌دادند؛ مجلاتی که در آن‌ها بی‌مهرگانی مانند نرم‌تنان و بندپایان بیش از نیمی از گونه‌های کشف شده را به خود اختصاص داده بودند.
فرانچسکا چزاری، سردبیر ارشد بخش علوم زیستی، بالینی و اجتماعی مجله نیچر، در این باره می‌گوید: تصمیم‌های تحریریه درباره اینکه کدام مقالات منتشر شوند، به صورت مستقل و بر اساس کیفیت و اهمیت پژوهش ارائه شده و پس از طی فرایند دقیق داوری علمی اتخاذ می‌شوند. مقالاتی که منتشر می‌کنیم، بازتابی از مقالات دریافتی ما و همچنین ارزیابی سردبیران و داوران درباره اهمیت یافته‌های پژوهش‌ها هستند.
نمایندگان مجله ساینس از اظهارنظر درباره این مطالعه که هنوز داوری علمی نشده است، خودداری کردند.
برایان می‌گوید واکنش‌ها به پیش‌چاپ مقاله‌اش متفاوت بوده است. چند پست در شبکه اجتماعی بلواسکای دیدم که درباره این موضوع نظر داده بودند؛ اگر بخواهم رک بگویم، بعضی‌ها تقریبا می‌گفتند: خب که چی؟ مگر چیز تازه‌ای است؟
با این حال، او معتقد است ارائه شواهد و داده‌های آماری برای بررسی چنین پرسش‌هایی اهمیت دارد.
به باور او، این سوگیری انگیزه‌های پژوهشی در حوزه دیرینه‌شناسی را دستخوش تغییر می‌کند و ممکن است پژوهشگران تازه‌کار را از مطالعه گونه‌هایی که جذابیت کمتری برای عموم دارند، دور کند.
او می‌گوید: اگر مقاله‌ای در مجله نیچر منتشر کنید، احتمالا شغل دانشگاهی با موقعیت رسمی و بلندمدت به دست می‌آورید.
تحلیلی که در سال ۲۰۲۲ انجام شد نیز نشان می‌داد فشار برای انتشار یافته‌های چشمگیر در مجلات معتبر، به نفع فسیل‌های جذاب، به ویژه دایناسورها و به زیان دیگر گونه‌ها تمام می‌شود.
این وضعیت می‌تواند پژوهشگران را به نادیده گرفتن پرسش‌هایی درباره منشأ فسیل‌ها، قانونی بودن آن‌ها و امکان دسترسی سایر دانشمندان به این نمونه‌ها سوق دهد.
اوج‌گیری محبوبیت دایناسورها
مایکل بنتون، دیرینه‌شناس مهره‌داران در دانشگاه بریستول بریتانیا، می‌گوید دایناسورها همیشه در صدر توجهات حوزه دیرینه‌شناسی قرار نداشته‌اند.
به گفته بنتون، تا دهه ۱۹۷۰، پژوهش درباره پستانداران منقرض شده، به ویژه نخستی‌ها، بر تحقیقات تاریخ طبیعی تسلط داشت. اما در آن دهه، مطالعات تاثیرگذاری منتشر شدند که نشان می‌دادند دایناسورها جانورانی فعال و چابک بوده‌اند و پرندگان امروزی نیز از نسل آن‌ها تکامل یافته‌اند.
فیلم‌هایی مانند «پارک ژوراسیک» و کشف دایناسورهای پردار نیز به افزایش محبوبیت این جانوران در میان عموم مردم و دانشمندان دامن زدند.
بنتون که می‌گوید به طور مرتب مقالات دیرینه‌شناسی را برای مجلات معتبر داوری می‌کند، معتقد است امروزه انتشار مقاله‌ای درباره توصیف فسیل‌های دایناسورها در چنین مجلاتی به استانداردهای علمی بسیار بالایی نیاز دارد. با این حال، او هیچ نشانه‌ای از کاهش نفوذ و محبوبیت دایناسورها نمی‌بیند.
او می‌گوید: مدت زیادی است که کتاب‌های کودک درباره دایناسورها می‌نویسم. در هر دهه، عده‌ای گفته‌اند که علاقه مردم به دایناسورها قرار است از بین برود؛ اما حدس بزنید چه اتفاقی افتاده است؟ این علاقه هر بار یک پله بیشتر شده است.
جیسون پاردو، دیرینه‌شناس دانشگاه ویلنیوس در لیتوانی، چندان متقاعد نشده است که دایناسورها و دیگر گونه‌های فسیلی جذاب، بیش از سهم واقعی خود مورد توجه مجلات معتبر قرار می‌گیرند.
به هر حال، به گفته پاردو، این گونه‌ها در مطالعه خاستگاه پرندگان و پستانداران اهمیت زیادی دارند. او می‌گوید: من از دیدن مقالاتی درباره این مسائل چندان ناراحت نمی‌شوم.