پیام خوزستان - ایسنا / محققان در پژوهشی به بررسی بیوتروریسم به عنوان یکی از تهدیدهای مهم عصر حاضر پرداخته‌اند؛ پدیده‌ای که با سوءاستفاده از عوامل زیستی، نگرانی‌های گسترده‌ای برای سلامت عمومی، امنیت اجتماعی و آمادگی نظام‌های بهداشتی ایجاد کرده است.
بیوتروریسم یا تروریسم بیولوژیکی به استفاده عمدی از عوامل زیستی برای آسیب رساندن به انسان، حیوانات یا گیاهان گفته می‌شود. این عوامل می‌توانند شامل باکتری‌ها، ویروس‌ها، قارچ‌ها یا سموم زیستی باشند. در چنین حالتی، هدف فقط ایجاد بیماری یا مرگ نیست، بلکه ایجاد ترس، اختلال اجتماعی و فشار روانی گسترده نیز مطرح است. به همین دلیل، بیوتروریسم تنها یک مسئله پزشکی نیست و به سلامت عمومی، امنیت اجتماعی و آمادگی نهادهای مسئول نیز مربوط می‌شود.
در متون علمی، این نوع تهدید از آن جهت جدی تلقی می‌شود که برخی از عوامل زیستی به طور طبیعی در محیط وجود دارند، اما ممکن است دستکاری شوند یا به شکلی به کار بروند که قدرت انتشار و اثرگذاری بیشتری پیدا کنند. همین ویژگی، نگرانی‌ها درباره پیامدهای یک حمله زیستی را افزایش داده است.
ضرورت پرداختن به این موضوع از چند جهت اهمیت دارد. نخست آنکه تشخیص برخی عوامل زیستی در مراحل اولیه دشوار است و ممکن است علائم بیماری با تأخیر ظاهر شوند؛ موضوعی که فرصت گسترش بیشتر عامل بیماری‌زا را فراهم می‌کند. دوم اینکه این عوامل می‌توانند از راه هوا، آب یا غذا منتشر شوند و در یک منطقه پرجمعیت، خسارت‌های وسیعی به بار آورند. ویژگی‌هایی مانند دوز عفونی پایین، قابلیت انتشار در هوا، قدرت سرایت بالا و دوام در شرایط مختلف محیطی، بعضی پاتوژن‌ها را به گزینه‌هایی نگران‌کننده در بیوتروریسم تبدیل می‌کند. افزون بر این، پیشرفت بیوتکنولوژی و فناوری‌های مرتبط، در کنار دسترسی آسان‌تر به برخی ابزارهای علمی، باعث شده است که بررسی تهدیدهای زیستی و راه‌های آمادگی در برابر آن‌ها بیش از گذشته ضروری باشد.
در پژوهشی که با همین محوریت انجام شده است، وحید اکملی از دانشکده علوم دانشگاه رازی کرمانشاه به همراه یک همکار هم‌دانشگاهی، بیوتروریسم و جایگاه آن را به عنوان تهدیدی پیشرفته در جهان معاصر، مطالعه کرده‌اند. آن‌ها تلاش کرده‌اند تصویری روشن و قابل فهم از ماهیت این خطر، شیوه‌های بروز آن و دلایل اهمیت روزافزونش ارائه دهند.
روش انجام این پژوهش، مطالعه مروری بوده است. در این نوع پژوهش، محققان به جای انجام آزمایش مستقیم یا جمع‌آوری داده‌های میدانی، منابع علمی و مطالب منتشرشده درباره یک موضوع را بررسی و جمع‌بندی می‌کنند. هدف از این کار آن است که یافته‌های موجود کنار هم قرار گیرند و تصویری کلی از وضعیت موضوع به دست آید. در این مطالعه نیز پژوهشگران با مرور اطلاعات علمی مربوط به جنگ زیستی، عوامل بیماری‌زا، ویژگی‌های پاتوژن‌های خطرناک، راه‌های انتشار، نمونه‌های بیماری‌های مطرح در این حوزه و چالش‌های ناشی از پیشرفت‌های بیوتکنولوژی، تلاش کرده‌اند ابعاد مختلف بیوتروریسم را دسته‌بندی و تبیین کنند. نتیجه چنین روشی، ارائه یک جمع‌بندی روشن از دانسته‌های موجود درباره این تهدید است.
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که بیوتروریسم در دنیای امروز یک تهدید واقعی، آشکار و پایدار به شمار می‌رود و می‌توان آن را شکل پیشرفته‌تری از تروریسم دانست. بر اساس این مطالعه، موجودات زنده و فرآورده‌های زیستی که در شرایط عادی نقش مهمی در طبیعت دارند، ممکن است برای اهداف مخرب مورد استفاده قرار گیرند. در این چارچوب، باکتری‌ها، ویروس‌ها، مواد عفونی و محصولات بیولوژیکی می‌توانند برای ایجاد بیماری، مرگ یا اختلال زیستی در انسان، حیوانات، گیاهان و دیگر موجودات زنده به کار روند. این استفاده عمدی، فقط جنبه جسمی ندارد و می‌تواند برای ارعاب جمعیت غیرنظامی یا اثرگذاری بر رفتار دولت‌ها نیز به کار گرفته شود.
پژوهش همچنین نشان می‌دهد که حوادث بیوتروریستی می‌توانند در قالب بیماری‌هایی بروز کنند که دامنه انتشار جهانی پیدا می‌کنند و به انسان‌ها، حیوانات و محصولات آسیب می‌زنند. در این میان، بیماری‌هایی مانند سیاه‌زخم، هاری، تولارمی، آبله، تب دنگی و کووید-۱۹ به عنوان نمونه‌های شناخته‌شده مرتبط با این حوزه مطرح شده‌اند. برخی از این بیماری‌ها میان انسان و جانوران مشترک هستند که به آن‌ها «زئونوز» گفته می‌شود؛ یعنی بیماری‌هایی که می‌توانند بین حیوان و انسان منتقل شوند. همین ویژگی، کنترل این تهدیدها را پیچیده‌تر می‌کند، زیرا موضوع فقط به سلامت انسان محدود نمی‌ماند و دامنه آن به دام، حیات وحش، کشاورزی و امنیت غذایی نیز کشیده می‌شود.
اهمیت این یافته‌ها در آن است که بیوتروریسم می‌تواند فراتر از یک حمله محدود، به بحرانی گسترده در نظام سلامت و زندگی اجتماعی تبدیل شود. بر اساس اطلاعات تکمیلی پژوهش، چنین حملاتی ممکن است موجب انتشار بیماری‌های واگیر، فشار بر نظام بهداشت و درمان، ناتوانی گسترده، ترس جمعی و ناامنی عمومی شوند. به بیان ساده، حتی اگر شمار تلفات در یک رویداد زیستی محدود باشد، باز هم ترس ناشی از نامرئی بودن عامل بیماری‌زا و دشواری تشخیص سریع آن می‌تواند جامعه را با اختلال جدی روبه‌رو کند. به همین دلیل، هدف این نوع حملات همیشه صرفاً مرگ‌ومیر نیست، بلکه ایجاد وحشت و بی‌ثباتی نیز بخش مهمی از ماجراست.
این پژوهش که نتایج آن در «مجله زیست‌شناسی ایران» وابسته به انجمن زیست‌شناسی ایران منتشر شده، همچنین یادآور می‌شود که تعریف بیوتروریسم در عصر حاضر نسبت به گذشته گسترده‌تر شده است. امروزه پیشرفت‌هایی مانند بیوتکنولوژی، مهندسی ژنتیک، نانوتکنولوژی، بیوانفورماتیک و دیگر فناوری‌های زیستی می‌توانند در کنار فواید فراوان، در صورت سوءاستفاده به ابزار تهدید تبدیل شوند. از همین رو، آمادگی در برابر این خطر فقط با اقدامات سنتی ممکن نیست و نیاز به توسعه مداوم روش‌های تشخیص، واکسن‌ها، تقویت ایمنی، استفاده از داروهای مناسب، همکاری بین‌المللی و مدیریت بحران دارد.
مجریان این پژوهش در انتها بر این نکته تأکید کرده‌اند که تحقیقات درباره ژنوم انسان، شناخت بهتر ژنوم پاتوژن‌ها و ساخت فناوری‌های تازه تشخیص و پیشگیری، می‌تواند به تقویت دفاع زیستی و کاهش اثرات چنین تهدیدهایی کمک کند.