پیام خوزستان -
چهاردهم سپتامبر ۲۰۲۶ برابر است با شصتوششمین سالروز تأسیس سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک)، نهادی که در یکی از عجیبترین تصادفهای تاریخ انرژی، دقیقاً در همین روزها یعنی ۱۰ تا ۱۴ سپتامبر سال ۱۹۶۰ در تالار الشعب بغداد پا به عرصه وجود گذاشت. پنج کشور بنیانگذار، ایران، عراق، کویت، عربستان سعودی و ونزوئلا، گرد هم آمدند تا به تعبیر خوان پابلو پرز آلفونسو، وزیر نفت وقت ونزوئلا، «تاریخساز» شوند. شش دهه و نیم بعد، میتوان با اطمینان گفت که این آرزو محقق شد.
جرقه تأسیس اوپک را شرکتهای نفتی غربی، معروف به «هفت خواهر»، زدند؛ زمانی که در تابستان ۱۹۶۰ بدون مشورت با دولتهای تولیدکننده، قیمت رسمی نفت خاورمیانه را تا هشت درصد کاهش دادند. این تصمیم یکجانبه، درآمد کشورهای نفتخیز را بهطور مستقیم تهدید کرد و پرز آلفونسو را در کنار عبدالله الطریقی، همتای سعودیاش، بر آن داشت تا برای نخستینبار تشکلی مشترک از تولیدکنندگان نفت را پایهگذاری کنند؛ سازمانی که هدف آن هماهنگی و یکسانسازی سیاستهای نفتی اعضا و صیانت جمعی از منافع آنان بود.
از تثبیت تا قدرتگیری
دهه نخست فعالیت اوپک بیشتر صرف نهادسازی شد: دبیرخانه سازمان در سال ۱۹۶۵ از ژنو به وین منتقل شد و همچنان در همانجا باقی مانده است و کشورهایی همچون قطر، اندونزی، لیبی و ابوظبی (که بعدها بخشی از امارات متحده عربی شد) به جمع اعضا پیوستند. اما نقطه عطف واقعی در دهه ۱۹۷۰ رقم خورد: با ملی شدن تدریجی صنایع نفت در کشورهای عضو، مدیریت قیمتگذاری برای نخستینبار از دست شرکتهای بزرگ بینالمللی خارج شد. تحریم نفتی سال ۱۹۷۳ در پی جنگ یومکیپور و جهش دوم قیمتها در پی انقلاب ایران و آغاز جنگ ایران و عراق، بهای هر بشکه نفت را تا مرز ۳۶ دلار بالا برد، رشدی ۱۰ برابری نسبت به آغاز دهه. این دوران، عصر «پترودلار» را رقم زد که سرمایه لازم برای توسعه ملی در بسیاری از کشورهای عضو را فراهم کرد.
افزایش شدید قیمتها در دهه ۱۹۷۰ اما تولیدکنندگان غیرعضو را نیز به میدان آورد؛ از دریای شمال تا آلاسکا و مکزیک. نتیجه، مازاد عرضه سنگین دهه ۱۹۸۰ و سقوط قیمتها تا حدود ۱۰ دلار در بشکه بود؛ تجربهای سخت که نظام سهمیهبندی تولید را به ابزار اصلی سیاستگذاری اوپک تبدیل کرد و تا امروز نیز چنین مانده است. در دهه ۱۹۹۰، بحران خلیج فارس و بحران مالی آسیا بار دیگر انسجام اوپک را به آزمون گذاشت، اما توان اعضای دارای ظرفیت مازاد، بهویژه عربستان سعودی، برای جبران کمبود عرضه، نقش تثبیتکننده سازمان را در بازار جهانی به اثبات رساند.
عصر اوپکپلاس و چالشهای تازه
دهه ۲۰۰۰ با رشد شتابان تقاضای چین همراه شد و قیمتها را تا رکورد اسمی ۱۴۷ دلار در سال ۲۰۰۸ بالا برد، پیش از آنکه بحران مالی جهانی آن را فرو بکاهد. اما مهمترین نوآوری نهادی تاریخ اوپک در دسامبر ۲۰۱۶ رقم خورد: در واکنش به موج تولید نفت شیل آمریکا و سقوط قیمتها به زیر ۳۰ دلار، اوپک به همراه ده تولیدکننده غیرعضو از جمله روسیه، «اعلامیه همکاری» را امضا کرد و ائتلاف گستردهتر «اوپکپلاس» متولد شد؛ سازوکاری که از آن پس به ابزار اصلی مدیریت عرضه جهانی نفت بدل شده است.
دهه ۲۰۲۰ نیز کمچالش نبود: از افت بیسابقه تقاضا در پی همهگیری کووید-۱۹ و کاهش تاریخی ۹.۷ میلیون بشکهای تولید در سال ۲۰۲۰، تا جهش قیمتها پس از تهاجم روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲. میانه همین دهه اما با تحولی ساختاری همراه بود: در آوریل ۲۰۲۶ امارات متحده عربی، از اعضای بلندپایه سازمان، پس از ۵۹ سال عضویت اعلام کرد که از اول ماه مه از اوپک خارج میشود، مهمترین جدایی در کارنامه سازمان تا امروز. این تحول همزمان با تنشهای منطقهای درباره تنگه هرمز رخ داد؛ آزمونی دیگر برای سازوکارهای همکاریای که اوپک طی بیش از شش دهه بنا نهاده است.
میراثی که ماندگار شد
فراتر از فراز و فرودهای قیمتی، دستاورد بزرگ اوپک را باید در بقای نهادی آن جستوجو کرد. کمتر ائتلاف کالایی دیگری در قرن بیستم توانسته از میان اینهمه بحران، نفتی، مالی، بهداشتی و ژئوپلیتیک، سرافراز بیرون بیاید. اوپک بستری دیپلماتیک برای ملیسازی منابع نفتی اعضا فراهم کرد، دبیرخانهای دائمی و پایدار در وین بنا نهاد، گزارشهای آماری آن به مرجعی معتبر برای کل صنعت نفت جهان بدل شد، و تمایل اعضای هستهای آن به حفظ ظرفیت مازاد، بارها بازار جهانی را در برابر بحرانهای ناگهانی مصون نگاه داشته است.
امروز، حتی با خروج امارات و کاهش نسبی سهم اوپک از تولید جهانی، سازمانی که در تالار الشعب بغداد پایه گذاشته شد همچنان بخش قابلتوجهی از ذخایر اثباتشده جهان را در اختیار اعضای باقیمانده خود دارد.
اوپک در آغاز دهه هفتم فعالیت خود، بار دیگر نشان میدهد که آنچه در سال ۱۹۶۰ با اعتراض پنج کشور به یک تصمیم یکجانبه آغاز شد، به یکی از پایدارترین نهادهای نظم انرژی جهانی بدل شده است؛ نهادی که در طول ۶۶ سال، هر بار با ابزاری تازه ، از قیمتگذاری یکجانبه دهه ۱۹۷۰ تا سهمیهبندی دهه ۱۹۸۰ و اتحاد اوپکپلاس در دوران معاصر، خود را از نو بازتعریف کرده، بیآنکه از تعهد بنیادین خود به همکاری جمعی میان تولیدکنندگان و همکاری با مصرفکنندگان دست بکشد.
افشین جوان
تحلیلگر ارشد اقتصاد انرژی