پیام خوزستان - کارشناس ارشد انرژی با اعلام اینکه ریسک اصلی بازار نفت دیگر بحرانهای ژئوپلیتیکی نیست، گفت: خطر واقعی از درون اوپکپلاس و جنگ سهمیهها میآید. اگرچه بحرانهای سیاسی اثر خود را گذاشتهاند، ساختار بازار اجازه جهش قیمتی نمیدهد.
بازار جهانی نفت در سال ۲۰۲۵ تصویری متفاوت از انتظارات رایج تحلیلگران به نمایش گذاشت. در حالی که بحرانهای ژئوپلیتیکی پیدرپی از جنگ اوکراین و غزه گرفته تا تنشهای دریای سرخ و نااطمینانیهای سیاسی در آمریکا، فضای روانی بازار را ملتهب کرده بود، قیمت نفت برخلاف پیشبینیها وارد مسیر جهشهای شدید نشد. بسیاری از تحلیلگران در آغاز سال گذشته میلادی، نفت ۹۰ دلاری و حتی ارقام بالاتر را محتمل میدانستند، اما بازار واقعیت دیگری را رقم زد؛ واقعیتی که بیش از هر چیز از تحولات ساختاری در سمت عرضه و تقاضا حکایت داشت.
در این میان، نقش فزاینده آمریکا بهعنوان بزرگترین تولیدکننده نفت جهان، رشد تاریخی تولید شیل، بازگشت قدرت نفت شاخص آمریکا و تغییر موازنه سنتی بازار، معادلات قیمت را دگرگون کرد. همزمان اختلاف جدی میان برآوردهای اوپک و آژانس بینالمللی انرژی درباره رشد تقاضا، به یکی از محورهای اصلی مناقشه تحلیلی در بازار نفت تبدیل شد؛ اختلافی که بازتاب آن در تیترهای رسانهای، بهطور مستقیم بر قیمتها و ارزش سهام شرکتهای نفتی اثر گذاشت.
از سوی دیگر، اوپکپلاس با وجود تحریم بخشی از اعضای کلیدی خود، در سالهای اخیر یکی از منسجمترین دورههای همکاری را تجربه کرده است. اما پرسش اساسی این است که این همبستگی تا چه زمانی دوام خواهد داشت؟ بهویژه در شرایطی که ظرفیتهای مازاد محدود، سرمایهگذاریهای جدید در کشورهای عضو و احتمال بازگشت بازیگران تحریمشده، چشمانداز بازار نفت در سالهای ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ را با عدم قطعیتهای تازهای روبهرو کرده است.
در همین چارچوب، فریدون برکشلی، کارشناس ارشد انرژی در گفتوگویی تحلیلی با خبرنگار شانا به بررسی ریشههای غافلگیری بازار نفت در ۲۰۲۵ و ریسکهای پیش روی این بازار در ۲۰۲۶ میپردازد که در ادامه میخوانید.
بازار جهانی نفت در سال ۲۰۲۵ چه ویژگیهایی داشت و تمرکز اصلی بازیگران بازار بر چه عواملی بود؟
بازار جهانی نفت در ۲۰۲۵، غافلگیری و حیرت کم نداشت. بازار قیمت را با ۸۰ دلار در بشکه شروع کرد و بیشتر تحلیلگران بازار، خود را برای نفت ۹۰ دلار آماده میکردند. حتی اعداد بالاتر هم ذکر میشد. بیشتر بازیگران بازار، توجه عمده خود را معطوف عوامل فراساختاری و کلان کرده بودند؛ بحرانهای ژئوپلیتیکی، بازگشت ترامپ به کاخ سفید و سیاستهای تعرفهای آمریکا، اصرار فدرال رزرو بر پایین نگاه داشتن نرخ بهره و بلاتکلیفی نسبت به اختلافهای آمریکا و اتحادیه اروپا درباره چگونگی روند جنگ اوکراین از مهمترین این بحرانها بود. در همین حال، جنگ غزه و تنش در دریای سرخ و کانال سوئز هم در جریان بود.
با توجه به این موارد، بازار از چه واقعیتی غفلت کرد؟
فکر میکنم آنچه بازار نسبت به آن غفلت کرده بود، توجه ناکافی به این واقعیت بود که عوامل فراساختاری و اقتصاد کلان، زمانی کارکرد دارند که ساختارها برای وقوع جهشهای قیمتی فراهم باشد. آنچه از دید دستاندرکاران بازار دور مانده بود، تولید نفت شیل آمریکا بود. بازار جهانی نفت دچار یک تحول مهم شده و آن این است که آمریکا، پس از ۷۰ سال، از یک واردکننده بزرگ به یک صادرکننده عمده تبدیل شده است.
وضعیت تولید نفت آمریکا چگونه است و در این تحولات، جایگاه نفت شاخص آمریکا در بازار چگونه تغییر کرده است؟
در سال ۲۰۲۵ میلادی، آمریکا با تولید متوسط ۱۳.۶ میلیون بشکه در روز، بالاترین رقم تولید نفت در تاریخ صنعت نفت جهان را شکست. در همین حال آمریکا در تولید گاز مایع و الانجی نیز رکورددار شد. تا سالهای ۲۰۲۳–۲۰۲۲ بیشتر دستاندرکاران بازار تصور میکردند موضوعیت نفت شاخص آمریکا بهعنوان یک نفت خام مرجع به پایان خود نزدیک است، حال آنکه امروز این نفت با قدرت برگشته و تا حدی برنت را هم تحتالشعاع قرار داده است.
تولید نفت آمریکا با تکیه بر شیل رکوردشکنی میکند، با این حال آمریکا همچنان واردکننده نفت خام است
درست است، این کشور ناچار است نفت خام سنگین و فوقسنگین وارد کند. نفت شیل بسیار سبک است و بیشتر پالایشگاهها امکان پالایش نفت خام بسیار سبک شیل را ندارند. از همین روی آمریکا و خریداران نفت خام شیل ناچارند شیل را با نفت خامهای خیلی سنگین که ونزوئلا تولیدکننده عمده آن است، مخلوط کنند. این یکی از دلایلی است که آمریکا بهطور روزافزونی به نفت خام بسیار سنگین ونزوئلا نیازمند باقی مانده است.
آمار و ارقام در بازار نفت اغلب متفاوت است. کدام نهادها آمار عرضه و تقاضای جهانی نفت را منتشر میکنند و تحلیلگران بیشتر به کدام گزارشها توجه دارند؟
طی سالهای اخیر دبیرخانههای سه سازمان تخصصی نفت و انرژی بهطور منظم آمار و ارقام عرضه و تقاضای جهانی نفت را برآورد و منتشر میکنند؛ دبیرخانه اوپک در وین، دبیرخانه آژانس بینالمللی انرژی در پاریس و اداره اطلاعات انرژی آمریکا در واشنگتن. تحلیلگران بینالمللی بهطور عمده به گزارشهای دبیرخانه اوپک و دبیرخانه آژانس بینالمللی انرژی توجه دارند.
اختلاف این دو نهاد در چیست و اختلاف آماری در ۲۰۲۵ چه ابعادی داشت؟
دبیرخانه اوپک بهعنوان نماینده سازمانی که در ۲۰۲۵ معادل ۴۸ درصد از عرضه جهانی نفت را عهدهدار بود، خود را متولی بههنگامترین اطلاعات تولید و عرضه میداند، اما در طرف تقاضا، آژانس بینالمللی انرژی گزارشگر مصرف بوده و آمار آن قابل دستکاری و تفسیر به رأی است، زیرا گزارشهای آژانس منبعث از اهداف کشورهای عمده مصرفکننده، اهداف زیستمحیطی و مقررات کنوانسیون آبوهوایی پاریس است. اوپک رشد تقاضای جهانی نفت در ۲۰۲۵ را ۱.۴ میلیون بشکه در روز برآورد کرد، در حالی که آژانس بینالمللی انرژی این رقم را ۷۰۰ هزار بشکه در روز اعلام کرد.
از همین رو این گزارشها و بازتابشان بر بهای جهانی نفت و ارزش سهام شرکتهای نفتی در ۲۰۲۵ نسبت به سالهای قبل شدت گرفت و برخی خبرگزاریها مبنای تیترهای خود را گزارشهای آژانس قرار دادند که اثر منفی بر بازار گذاشت.
نقش اوپکپلاس را در تغییر و تحولات بازار نفت در سال ۲۰۲۵ چگونه ارزیابی میکنید؟
اوپکپلاس در نوامبر ۲۰۱۶، کموبیش رسمیت پیدا کرد. پیوستن روسیه به جمع کشورهای عضو اوپکپلاس که در تلاش برای ثبات بازار جهانی نفت بودند، کمک مؤثری کرد، البته بعد از همهگیری کرونا در ۲۰۲۰ که بازار جهانی نفت ۱۰ میلیون بشکه در روز از تقاضا را از دست داد، جمع بزرگی از تولیدکنندگان نفت را به هم نزدیک و همداستان کرد.
در ۲۰۲۵، اعضای اوپک و متحدان نمایش کمنظیری از همبستگی برای ایجاد ثبات در بازار جهانی نفت را به نمایش گذاشتند. در ۲۰۲۳، اوپک پلاس جمعاً ۴.۶ میلیون بشکه در روز را از بازار خارج کرد تا ثبات را به بازار نفت بازگرداند. چنین همبستگیای در میان سازمانهای بینالمللی کمنظیر است.
در ادامه مسیر، چه خواهد شد؟
فکر میکنم که در کوتاه و میانمدت اوپک و متحدانش، کماکان به مسیر خود ادامه خواهند داد، اما برای آینده دورتر، باید شرایط بینالمللی، منطقهای و تغییرات ساختاری در اقتصاد جهان را زیر نظر داشت. هماکنون نفت روسیه، ایران و ونزوئلا، تحت تحریم قرار دارند، بنابراین نزدیک به ۲۰ درصد از نفت اوپک و متحدانش تحریم است. از سوی دیگر، از میان اعضای اوپکپلاس فقط امارات متحده عربی و عربستان، ظرفیت مازاد دارند.
در طرف تقاضا، چین و هند بهعنوان مهمترین خریداران نفت جهان بهشدت به ظرفیت پالایشی خود افزودهاند. فرآوردههای نفتی حالا خود به رقبای عمده نفت خام تبدیل شدهاند. چین در دسامبر ۲۰۲۵ معادل ۱.۲۴۷ میلیارد بشکه ذخیرهسازی نفتی کرده و خودش یک بازیگر مهم در بازار جهانی نفت شده است. اوپک هم شرایط را درک میکند، اما قابلیت و دامنه همکاری اعضا در انتهای دهه جاری قابل تأمل است، زیرا تقاضای نفت اروپا، رشد اندکی دارد.
اقتصاد اروپا، از سال ۲۰۱۵ به بعد، رشد منفی در مصرف نفت داشته است. کشورهای اتحادیه اروپا درمجموع ۱۱.۵ میلیون بشکه در روز نفت مصرف میکنند. مالیات بر مصرف فرآوردههای نفتی یکی از منابع مهم درآمدی در اروپاست. سود حاصل از مالیات بر فرآوردههای نفتی در اروپا، بیش از درآمد کشورهای عضو اوپک است، بنابراین درمجموع کاهش واردات نفت، بر درآمدهای دولتی اتحادیه اروپا تأثیرات منفی دارد.
جمعبندی شما از ریسکهای آینده چیست؟
در سالهای اخیر بحرانهای مهمی در دنیا رخ دادند که هریک تأثیرات مهمی بر بازار جهانی نفت و تحولات منطقهای و جهانی بر جای گذارد. به دنبال هر بحران، قیمتها اندکی افزایش یافتند و بعد از مدت کوتاهی کاهشی هم شدند. این پرسش برای دستاندرکاران بازار مطرح است که چرا و چگونه این حجم از بحران، قیمتهای جهانی نفت را با شوکهای شدید و افزایش بیوقفه مواجه نمیکند. من فکر میکنم که در حقیقت، بحرانهای ژئوپلیتیکی، تأثیرات خود را بر جای گذاردند. به نظر من، قیمت نفت برای برنت، امروز باید هر بشکه ۴۰ دلار میبود و اکنون بیش از ۱۰ دلار از قیمت امروز نفت، تحت تأثیر بحرانهای ژئوپلیتیکی است.
با این حال عرضه نفت بیش از تقاضاست. حجم بالایی از نفت در ذخایر خشکی و آبی، در انتظار خریدار هستند. کانونهای رشد تقاضای جهانی نفت، در شرایط خوبی نیستند. اروپا، با رشد مصرف منفی روبهروست و چین و هند و کشورهای جنوب شرقی آسیا هم کمتر از انتظار نفت مصرف کردند.
ریسکهای بازار نفت در سال ۲۰۲۶ بهطور عمده از درون اوپکپلاس و در جنگ سهمیهها خواهد بود. چنانچه در اوکراین صلح برقرار شود، روسیه بهسرعت شروع به بازطراحی جایگاه خود در بازار خواهد کرد. روسیه در شرایط عادی و بدون تحریم، میتواند تا یکمیلیون بشکه بیشتر نفت در روز تولید کند. امارات متحده عربی هم ظرفیت بیشتری از تولید خود دارد و قادر است تا ۱.۳ میلیون بشکه در روز اضافه تولید نفت داشته باشد.
عراق هم در فهرست انتظار است و با سرمایهگذاریهای گسترده بینالمللی که تقریباً بیشتر شرکتهای عمده نفتی جهان در آن نقش دارند، در سالهای آینده، سهمخواهی خواهد کرد. لیبی، نیجریه و تعدادی از کشورهای آسیای میانه هم در حال سرمایهگذاری و ظرفیتسازی برای افزایش تولید نفت هستند، البته در این میان، شیل آمریکا هنوز شرایط مبهمی دارد. برخی احتمالات حکایت از آن دارد که در سطح قیمت زیر ۵۵ تا ۶۰ دلار در هر بشکه، شیل قدرت رقابت نخواهد داشت و بازار را واگذار خواهد کرد. در هر حال موقعیت شیل مهم و تعیینکننده است.
در صورت وقوع نبرد بر سر سهمیه، میان اعضای اوپکپلاس، قیمتها کاهش چشمگیری خواهد داشت، اما بدون جنگ سهمیهها هم احتمالاً تا نوامبر و دسامبر ۲۰۲۶ و پایان انتخابات میاندورهای آمریکا، قیمتها در سطح ۵۰ تا۶۰ دلار باقی خواهد ماند. برای قیمتهای باثباتتر باید تا ۲۰۲۷ صبر کرد.
حوری قاسمی